2007 FİNANSAL KRİZİNİN NEDENLERİ

1. İpotek Piyasasındaki Finansal Yenilikler:

ABD’de 2000 yılından önce yalnızca en krediye değer ödünç alıcılar konut ipotekleri elde edebiliyorlardı. Veri madenciliği olarak adlandırılan ileri bilgisayar teknolojisi ve yeni istatistiksel teknikler yeni sınıf riskli konut ipotekleri için kantitatif kredi riski analizlerini artırmıştır. Kredi kaydı olanlara şimdi bir kredi kayıt rakamı tahsis edilecekti. Kredi alanlara verilen bu sayı sistemini geliştiren bu kişinin adı FİCO (Fair Isaac Corporation) verilmiştir. Bu insanların nasıl kredi geri ödemelerinde temerrüt olasılığı ön görebileceğini ortaya koymaktadır. Ayrıca, işlem maliyetlerini düşürerek bilgisayar teknolojisi küçük ödünçlerin (ipotekler gibi) standart borç menkul kıymetleri içine birlikte paketlemesine imkan vermektedir. Bu sürece menkul kıymetleştirme denilmektedir. Bu etmenler bankalara kredi kayıtlarında zayıf gözüken ödünç alıcılara eşik altı ipotek kredisi arz etmelerini mümkün kılmıştır. Biraz daha açarsak eşik altından kastedilen kredi alabilecek kişileri borcunu en rahat ödeyebileceklerden başlayarak en zor ödeyebilecekleri doğru sıraladığımızda en altta kalan kesime eşik altı kesim denilmektedir. Verilen konut kredilerine dayalı menkul kıymetlerin de çeşitleri vardır. Basit tiplerin yanı sıra değişik risklerdeki ipotek kredilerinin karışımına dayanan ipoteğe dayalı menkul kıymetler teminatlandırılmış,  ipotekli konut kredisi menkul kıymetler ihraç edilmiştir. Bunları satın alan yatırımcılardan ilk gruptakiler paralarını önce alabiliyorlar. Daha sonra diğer gruptakilere sıra gelmektedir. Finans mühendisleri sürekli finansal yenilik yaratarak bir koyundan bir kaç post çıkarmanın yollarını bulmuştur. Bu ürünlerin en ünlüsü teminatlandırılmış borç senetleridir.

2-İpotek Piyasasında Asıl Vekil Sorunu:

Eskiden bankalar geleneksel yarat ve tut modelini benimserlerken (kısa vadeli ödünç alana uzun vadeli ödünç verme) yarat ve dağıt (hakları sat) modeline geçmişlerdir. Kriz öncesi değişen şey yaratanla tutan arasında çok sayıda aşaması olan ipoteğe dayalı menkul kıymetlerdeki büyümedir. Bu süreç sırasında da yanlış fiyatlamalar artmıştır. Yarat dağıt iş modeli asıl vekil ya da kısaca vekil sorunlarına neden olmuştur. Burada ipotek brokerleri yatırımcılar için (asıl) vekil olarak davranmışlardır. Brokerler işlem yaparken bir ücret temin ettikleri için ödünç alıcıların ödemelerini zamanında yapıp yapmadıkları onları ilgilendirmemektedir. Bu süreçte ters seçimin sorun olması da sürpriz olmayacaktır. Riski seven yatırımcılar ev sahibi olmak için kredi elde etmenin karlı olacağını düşünmektedir.

3-Asimetrik Enformasyon ve Kredi Derecelendirme Kuruluşları:

Geri ödenmeme olasılığı koşullarında borç menkul kıymetlerinin kalitesini derecelendiren kredi derecelendirme kurumları finansal piyasalarda asimetrik enformasyona katkı yapmıştır. Derecelendirme kurumları müşterilerine CDO lar gibi karmaşık finansal aletleri nasıl yapılandıracakları hususunda danışmanlık yapmaktadır. Bu sırada derecelendirme kurumları arasında menfaat çatışması ortaya çıkmaktadır. Çünkü doğal olarak danışmanlık yaptıkları müşterilerinden ücret ya da komisyon elde etmektedir.

Prof. Dr. İlker Parasız

Makro Ekonomi /Ezgi Kitabevi Yayınları 2013